शनिवार, ४ जुलै, २०१५

...आपलया मुलांसाठी...

नककी वाचा

...आपलया मुलांसाठी...

कोलकात्याची मोठी आणि नामवंत सर्कस.. दीड -दोनशे कलावंत आणि पन्नासेक जनावरं.. पन्नास जनावरांमध्ये दहा वाघ.. लहानपणापासून सर्कशीत वाढलेली ..कालांतराने सर्कस चालेनासी झाली.. कलावंतांना आणि जनावरांना पोसणे सर्कशीच्या मालकाला अशक्यप्राय बनले.. शेवटी दहाही वाघांना बंगालच्या जंगलात नेऊन सोडण्याचे ठरले 

 ठरल्याप्रमाणे दहाही वाघांना पिंज-यांत कोंडून ते पिंजरे ट्रकमध्ये ठेवून वाघांना जंगलात सोडण्यात आले..आठव्या दिवशी समजले की दहापैकी सात वाघांची जंगली कुत्र्यांनी शिकार करुन त्यांना ठार मारले आहे..
जन्मभर सर्कशीत राहिलेल्या वाघांना पिंज-यात रोज आयते मुर्दाड मांस मिळत गेल्याने ते शिकार करायचे पार विसरुन गेलेले.. याऊलट जंगलात जन्मलेल्या कुत्र्यांना शिकार केल्याशिवाय आपण जगूच शकत नाही हे समजल्यामुळे ते उत्कृष्ट शिकारी बनले आणि त्यांनी स्वतःचे पोट भरण्यासाठी चक्क वाघांचीही शिकार केली.

आपलंही असंच आहे.स्वतःच्या जगण्याचा आनंद न घेता आयुष्यभर वणवण फिरत रहायचं.माझ्या मुलांना मी बंगला बांधणार,जमीन जायदाद घेणार,धन दौलत,पैसा अडका सारं सारं जमवून ठेवणार.माझ्या माघारी माझ्या मुलांना कशाचीही कमतरता भासली नाही पाहिजे.मुलं आयुष्यभर आनंदात जगली पाहिजेत म्हणून किती हा आटापिटा??

खरे तर आपण आपल्या मुलांना सारं सारं आयतं देऊन त्यांना करण्यासाठी काही कामच ठेवत नाही.म्हणजे एक प्रकारे आपण त्यांना सर्कशीतले वाघच बनवत नाही का??
या उलत ज्यांच्या घरी तीन वेळेच्या जेवणाची मारामार असते अशी गरीब आणि सर्वसाधारण घरची मुले स्वबळावर शिकतात ,टिकतात आणि संसार उभा करतात.ज्या प्रमाणे जंगली कुत्र्यांना शिकारीशिवाय आपण जगूच शकत नाही याची खात्री पटते आणि तो तरबेज शिकारी बनतो अगदी त्याच प्रमाणे सर्व साधारण घरची मुलेही 'जे करायचं ते मलाच'असे म्हणून तन मन धन ओतून अपार कष्ट करुन स्वतःचे आयुष्य घडवतात.आयतोबा मात्र कधी ना कधी कोणाची तरी शिकार बनतात..

आपणच ठरवा ,आपण आपल्या मुलांना शिकारी बनवायचे की शिकार बनवायचे...??

आंतरजालावरून साभार 

"बाप-लेक"

बाप-लेकयुवक-पालक मेळाव्यातील युवक-युवतींच्या नव्याच समस्या ऐकून मन विदीर्ण झालं. आई-बाबांचा संपूर्ण आदर राखून ही मुलं फार धिटाईनं बोलत होती. आदिती नावाची मुलगी म्हणाली, 'दोघंही खूप बिझी आहेत, हे मान्य आहे; पण दोघं जेव्हा घरात येतात तेव्हाही ती दोघं विसरूनच गेलेली असतात की त्यांना एक मुलगीही आहे. एकजण लॅपटॉपवर ऑफिस उघडून तर दुसरा मोबाइलवर. अक्षरश: आमच्या दोन हजार स्क्वेअर फिट फ्लॅटच्या घरात मी पोरकी आहे! आणि अचानक ती रडायलाच लागली. सार्‍यांचेच डोळे भरून आले.

सौरभ उठला. त्यानं हातात माईक घेतला. आदितीच्या बोलण्याचं सूत्र घेऊन तो म्हणाला, 'खरंच आहे आदिती जे म्हणाली ते. आम्ही चॅटिंग करतो. व्हॉट्सअँपवर खूप रमतो, ते चूकच आहे; पण ती गरज आम्हाला का वाटते. याचा विचार कुणी केलाय का? आमचा सारा दिवस कसा गेला. हेसुद्धा पप्पा-मम्मी विचारत नाहीत. एक तर सीरियल्स नाही तर मोबाइलवर. मग आम्ही आमचं मन शेअर कुणाशी करायचं? आमचं चुकत असेल; पण त्यांचं तरी आम्हाला इतकं विसरणं बरोबर आहे का?'

सौरभ घुश्श्यातच खाली बसला. वातावरणात एक तणाव पसरला.

तन्वी विचार करत होती. बोलू की नको? हातसारखा वर पट्कन खाली घेत होती. निवेदिकेनं तिला विश्‍वासात घेतलं -

'ये, बोल मोकळेपणानं.'

तन्वी आणि ती जे म्हणाली समुपदेशकांना एक आव्हानच ठरावं.

तन्वी म्हणाली, 'आमचं आताचं वय अठरा ते वीस दरम्यान आहे. या वयात प्रत्येक मुलीला मुलाबद्दल अँट्रॅक्शन वाटतं आणि हे बट नॅचरल. वाटतंच. कुणा पुरुषाच्या आपण जवळ असावं; पण त्यात सारा भाग सेक्श्युअल नसतो. एक सेफ्टी फील करतो आम्ही. एक पुरुष फ्रेंड आहे आमचा. खरं सांगू? यात एक वेगळं सांगायचंय मला. आम्हा मुलींना आमच्या बाबांबद्दल आईपेक्षाही जवळीक वाटते. याचसाठी; पण बाबांना वेळ नाही. घरी असले तर ऑफिस डोक्यात. येणार रात्रीच्या केव्हा तरी. नाही तर फॉरेन टूर.' तन्वी थोडी 
थांबली. दाटलेला गळा, आवंढा गिळला तिनं. मग धीर करून म्हणाली, 'प्रत्येक मुलीला तिचा बाबा मित्र म्हणून मिळाला नां तर आम्ही इतर पुरुष फ्रेंड करणारही नाही. आमचे बाबा आमचे मित्र व्हायला हवेत. आमच्या मनातलं आम्ही त्यांना खूप मोकळेपणाने सांगू शकायला हवं. त्यांनी आम्हाला आमचं चुकत असेल तर समजून सांगायला हवं. कित्येक प्रश्न सुटतील. काही प्रश्न तर निर्माणच होणार नाहीत. आज इथं माझे बाबा समोर आहेत. मी त्यांना सॉरी म्हणते. मी चुकत असेन, हे सांगून तर मला माफ करा. मी हात जोडते. फक्त माझे मित्र व्हा!'

तन्वीसह सारे सभागृह अश्रूत बुडून गेले. त्या आसवात फक्त दु:खाचे कढ नव्हते. नव्या पिढीचं आक्रंदन होतं. पुष्कळ वेळ एक नि:स्तब्धता होती. मग शर्वरी उठली. आता ही काय बोलते आहे याची उत्सुकता होती.

शर्वरी प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाची. उंच-सडसडीत. डोळे बोलके, स्माईली, बोलायला लागली. 'माझे बाबा मात्र माझे चांगले मित्र आहेत. खूप गप्पा करतात. सिनेमालाही नेतात. मित्र-मैत्रिणींशीही छान बोलतात. मला अभिमान वाटतो. माय डॅड इज बेस्ट डॅड! मीच त्यांच्याशी आतापर्यंत वाईट वागत होते. उगीच रागावत होते. हट्टीपणानं खूप काही मागत होते. आज सर्वांच्या समोर मी म्हणते - सॉरी डॅड! सॉरी रिअली सॉरी!' शर्वरीनं सर्वांच्या समोर आपल्या बाबांची माफी मागितली. सुसंवादाच्या या कार्यक्रमात एक मन मोकळं होत आहे, याचा मला आनंद झाला; पण हा आनंद काही क्षणच टिकला. पालकांमधून एक गृहस्थ उठले. त्यांचे डोळे भरलेलेच होते. व्यक्तिमत्त्व उमदं होतं. जीन्सची पॅण्ट, टी-शर्ट यामुळे वयापेक्षा तरुण वाटत होते. त्यांनी बोलायला सुरुवात केली.

'आता शर्वरी बोलली ना, तिचा मी बाबा.' मग एक दीर्घ श्‍वास घेऊन ते म्हणाले, 'आज माझ्या लेकीनं मला हरवलं. पूर्ण हरवलं. शी इज् रिअली ग्रेट! तिनं जे जे माझ्याबद्दल सांगितलं, त्याच्या अगदी उलट आहे मी. मी तिच्याशी अगदी इथं येईपर्यंत वाईट वागलोय. कधीही तिला प्रेमानं मी जवळ घेतलं आहे हे मला आठवत नाही. सिनेमा तर जाऊच द्या, एकत्र जेवणही खूप वर्षांत केलेलं नाही. फक्त मार्कांच्या चौकशा केल्या. कधी कुठून उशिरा आली की फक्त रागावलो न् खरं सांगतो. माझ्या या गोड लेकीला मी मारलं सुद्धा! शर्वरी, आज तुझ्या या बोलण्यानं मी बदललो गं, शर्वरी मी तुझी माफी मागतो. उद्यापासून - उद्यापासून तुझा हा डड्डा - तुझा फ्रेंड असेल, बेस्ट फ्रेंड!'

शर्वरी भावनावेगाने व्यासपीठाकडे धावत गेली सर्वांच्या समोर बाप-लेक एकमेकांच्या कुशीत स्फुंदताना सारं सभागृह रडत होतं.

नव्या मुलांचं दु:ख घरात असूनही बेघर! आई-बाप असूनही पोरकेपणाचं!

खरंच हे वाचून आपण काही समजून घेणार आहोत का?

आपण सारे या नव्या पिढीचे मित्र होणार आहोत का? तसे होऊया. ही पिढी खरंच गोड आहे. अति बिझीपणाचा डायबिटीस झाल्यामुळे हा गोडवा आपल्याला कळत नाही इतकंच!
"बाप-लेक"
        ;      प्रा.प्रवीण दवणे

शनिवार, २० जून, २०१५

अमृतवेल -वि . स . खांडेकर.

प्रत्येक मनुष्याचं जीवन हे एका वेली सारखं असत,वेल, अशी वेल कि ज्यावर गुणदोषांची फुले बहरलेली असतात,जशी जशी वेल वाढत जाईल तसं तसं एक एक गुणदोषांच फुल वाढत जात,करुणा,प्रीती,नम्रता,स्वाभिमान,क्षमा,प्रेम,निस्वार्थता, या गुणांच्या वर अहंकार, गर्व, स्वार्थ,वासना,अभिमान,राग,आत्मप्रौढी,अहंमपणा,मोह,द्वेष अशा दोषांच कवच नकळत असे बनत जात असते.
त्या कवचांमुळे माणूस स्वतःला हळूहळू हरवून बसतो,त्या साधारण वेलीच रुपांतर मग एका विषवल्ली मध्ये होते आणि त्यालाच माणूस खंर जीवन मानायला लागतो,त्यावेलीवर गुणांच्या भोवती असलेल्या दोषाच्या कवचालाच तो खंर फुल मानून त्याचा सुगंध घेत राहतो.तो स्वतःला बाह्य जगात हरवून बसतो.
पण जीवनात कधी कधी काही अशी वादळ येतात कि त्या वेलीला गदगदून हलवून टाकतात, त्या वादळात दोषांची ती कुचकामी कवच गळून पडतात, त्याचं ते तकलादू आवरण त्या वादळाची सामना करायला असमर्थ ठरते.मग ती वेल पुन्हा स्वतःला शोधायचा प्रयत्न करते,मनुष्याचे त्या उघड्या पडलेल्या गुणांकड लक्ष जाऊन त्यांचा तो अर्थ जाणण्याचा प्रयत्न करू लागतो, तेव्हा त्याला ती जीवन रुपी वेल नव्याने कळू लागते, उमलू लागते,माणूस स्वतःला सापडण्याचा प्रयत्न करू लागतो, मग या वेलीवर करुणा उमटते,मैत्री फुलते, मनुष्य आत्मप्रेमाचे कवच फोडून बाहेरच्या विश्वाशी एकरूप होतो.
तेव्हा त्या वेलीच रुपांतर अमृतवेलीत होत.
आणि एकदा तीच रुपांतर अमृतवेलीत झालं कि त्यावर आलेल्या गुणांच्या फुलांना कुठल्याही कवचाची आवश्यकता भासत नाही कारण ती फुलं कुठल्याही वादळात टिकून राहतात.
"रागच कवच फुटून क्षमा बहरते, स्वार्थ जाऊन निस्वार्थ भावना येते,गर्व संपतो नम्रता येते, अभिमान जाऊन स्वाभिमान,द्वेष जाऊन करुणा,वासना जाऊन प्रीती येते तेव्हा त्या वेलीला एक नवीन अर्थ प्राप्त होतो, तो अर्थ अमृतवेल असतो."

अमृतवेल -वि . स . खांडेकर.

रविवार, १४ जून, २०१५

भेट

कोण.....कुणाला....कठे....केव्हा ... ..कशाला ...."भेटेल"
आणि
का "भेटणार नाही"...
ह्याला प्रारब्द्ध म्हणावं लागेल ....

भेट ह्या शब्द संकल्पनेे विषयी थोडंसं काव्यात्मक विवेचन...
भेट कधी थेट असते
कधी ती गळाभेट असते
कधी meeting असते
कधी नुसतंच greeting असते
भेट कधी 'वस्तु' असते
प्रेमाखातर दिलेली
भेट कधी देणगी असते
क्रृतज्ञापूर्वक स्वीकारलेली
भेट कधी 'धमकी' असते
..."बाहेर भेट"....म्हणून दटावलेली
भेट कधी 'उपरोधक' असते
"वर भेटु नका" म्हणून सुनावलेली...
भेट थोरा-मोठ्यांची असते
ईतिहासाच्या पानात मिरवते....
भेट दोन बाल-मित्रांची असते
फारा वर्षांनी भेटल्यावर पिकल्या केसांचा अंदाज घेत चापपलेली.....
भेट कधी अवघडलेली
'झक' मारल्या सारखी....
भेट कधी मनमोकळी
मनसोक्त मैफील रंगवलेली....
भेट कधी गुलदस्त्यातली
कट-कारस्थान रचण्यासाठी....
भेट कधी जाहीरपणे
खुलं आव्हान देण्यासाठी!!!!
भेट कधी पहिली- वहिली
पुढल्याची ओढ वाढवणारी
भेट कधी अखेरची ठरते.....
मनाला चुटपुट लावुन जाते
भेट कधी अपुरी भासते
बरच काही राहुन गेल्या सारखी
भेट कधी कंटाळवाणी
घड्याळाकडे पाहुन ढकलल्या सारखी....
भेट कधी चुकुन घडते
पण आयुष्यभर पुरून उरते
भेट कधी 'संधी' असते
निसटुन पुढे निघुन जाते.....
भेट कोवळ्या प्रेमीकांची
लाजरी-बुजरी नुसतीच नजरानजर
भेट घटस्फोटीतांची ही असते
हक्क सांगण्यासाठी......मुलांवर!!!
भेट एखादी आठवणीतली असते
मस्त nostalgic करते....
भेट नकोशी भूतकाळातली
.....सर्रकन अंगावर काटा आणते
भेट .....
विधीलिखीत...काळाशी ...
न टाळता येण्याजोगी....
भेट ....
कधीतरी
आपलीच आपल्याशी
अंतरातल्या.....स्वत:शी !!!
आयुष्याच्या नाजुक वळणापाशी....

आंतरजालावरून साभार

शुक्रवार, ५ जून, २०१५

"पदर" !

"पदर" ! 

काय जादुई शब्द आहे हो मराठीतला ! 

काना नाही, मात्रा नाही, वेलांटी नाही, अनुस्वार नाही. एक सरळ तीन अक्षरी शब्द. पण, केवढं विश्‍व सामावलेलं आहे त्यात!

किती अर्थ, किती महत्त्व... काय आहे हा पदर?

साडी नेसणाऱ्या स्त्रीच्या खांद्यावर रुळणारा मीटर दीड मीटर लांबीचा भाग. तो स्त्रीच्या लज्जेचं रक्षण तर करतोच, सगळ्यात महत्त्वाचं हे कामच त्याचं. पण, आणखीही बरीच कर्तव्यं पार पाडत असतो हा !

या पदराचा उपयोग स्त्री केव्हा, कसा अन्‌ कशासाठी करेल, ते सांगताच येत नाही. 

सौंदर्य खुलवण्यासाठी सुंदरसा पदर असलेली साडी निवडते. सण-समारंभात तर छान-छान पदरांची जणू स्पर्धाच लागलेली असते. सगळ्या जणींमध्ये चर्चाही तीच. 

लहान मूल आणि आईचा पदर, हे अजब नातं आहे. मूल तान्हं असताना आईच्या पदराखाली जाऊन अमृत प्राशन करण्याचा हक्क बजावतं. 

जरा मोठं झालं, वरण-भात खाऊ लागलं, की त्याचं तोंड पुसायला आई पटकन तिचा पदरच पुढं करते. 

मूल अजून मोठं झालं, शाळेत जाऊ लागलं, की रस्त्यानं चालताना आईच्या पदराचाच आधार लागतो.  एवढंच काय, जेवण झाल्यावर हात धुतला, की टॉवेलऐवजी आईचा पदरच शोधतं आणि आईलाही या गोष्टी हव्याहव्याशा वाटतात. 
मुलानं पदराला नाक जरी पुसलं, तरी ती रागावत नाही त्याला... 

बाबा जर रागावले, ओरडले तर मुलांना पटकन लपायला आईचा पदरच सापडतो. 

महाराष्ट्रात तो डाव्या खांद्यावरून मागे सोडला जातो; तर गुजरात, मध्य प्रदेशात उजव्या खांद्यावरून पुढं मोराच्या पिसाऱ्यासारखा फुलतो ! 

काही कुटुंबात मोठ्या माणसांचा मान राखण्यासाठी सुना पदरानं चेहरा झाकून घेतात, तर काही जणी आपला लटका, राग दर्शवण्यासाठी मोठ्या फणकाऱ्यानं पदरच झटकतात !

सौभाग्यवतीची ओटी भरायची ती पदरातच अन्‌ संक्रांतीचं वाण लुटायचं ते पदर लावूनच. 

बाहेर जाताना उन्हाची दाहकता थांबवण्यासाठी पदरच डोक्‍यावर ओढला जातो, तर थंडीत अंगभर पदर लपेटल्यावरच छान ऊब मिळते! 
काही गोष्टी लक्षात ठेवण्यासाठी पदरालाच गाठ बांधली जाते अन्‌ नव्या नवरीच्या जन्माची गाठ ही नवरीच्या पदरालाच,  नवरदेवाच्या उपरण्यासोबत बांधली जाते.

पदर हा शब्द किती अर्थांनी वापरला जातो ना? 
नवी नवरी नवऱ्याशी बोलताना पदराशी चाळे करते, पण कामाचा धबडगा दिसला, की पदर खोचून कामाला लागते. 
देवापुढं आपण चुका कबूल करताना म्हणतोच ना - माझ्या चुका "पदरात घे.‘

मुलगी मोठी झाली, की आई तिला साडी नेसायला शिकवते, पदर सावरायला शिकवते अन्‌ काय म्हणते अगं, चालताना तू पडलीस तरी चालेल. पण, "पदर" पडू देऊ नकोस ! अशी आपली संस्कृती.

या पदरावरूनच किती तरी वाक्‌प्रचार, म्हणी रूढ झाल्या आहेत. 

पदर सुटला म्हटले, की फजिती झाली; कुणी पदर ओढला म्हटलं, की छेड काढली. 

"पदरावरती जरतारीचा मोर नाचरा हवा, आई मला नेसव शालू नवा...‘ अशी गाणी ऐकायलाही छान वाटतात. 

असा हा किमयागार पदर

आंतरजालावरून साभार

मेल्या पावसाक यंदा,

मेल्या पावसाक यंदा,
तुका झालाहा तरी काय ...?
दुसरा नक्षत्र संपत इला तरी,
बांडूक आजून आरडाक नाय…
चढणेक मासे चढाक नाय…. 
कोके सुद्धा उमळाक नाय….
मेल्या पावसाक यंदा,
तुका झाला हा तरी काय....?
छत्री खयं उघडाक नाय …
कांबळी,इरली भिजाक नाय…
भाताच्या लावणेक पाणी नाय….
मेल्या पावसाक यंदा,
तुका झाला हा तरी काय ?…
गुदस्तासारखो यंदा कुडकुडो नाय.....
झापाखालचा तलांग कोणी मारूक नाय .....
कुळदाच्या निस्त्याकाक आजून चवच नाय...
मिरगाचे कुर्ले खय नावाक नाय....
मेल्या पावसाक यंदा,
तुका झालाहा तरी काय…


आंतरजालावरून साभार

लिंबू मिरची-दृष्टमाळ

रस्त्यात पडलेली लिंबू मिरची अशी माळ (त्याला दृष्टमाळ असे म्हणतात) बघतो त्याबद्दल माहीती....
याच दृष्टामाळा एके काळच्या प्रथमोपचाराची साधने होती.
पूर्वी शहरांपेक्षा गावे आणि जंगले जास्त होती. त्यात ग्रामीण भागात सोयी सुविधा अत्यल्प.
शेती करून जगणारी ही माणसे.
साहजिकच रस्त्यांची कमतरता आणि त्यामुळे दळणवळणाचे मुख्य साधन म्हणजे गावा गावांना जोडणाऱ्या पायवाटा.
म्हणूनच पूर्वी या फिरण्यात सूर्यामुळे होणारा उष्णतेचा त्रास, साप चावणे, बारीक जखमा, खरचटणे हे या प्रवासातले उपद्रव.
अश्या वेळी जंगलातून किंवा कमी लोकवस्तीतून फिरताना लवकर मदत उपलब्ध होते नसे..
त्यावर कोणीतरी हा तोडगा शोधला.
त्याने ही प्रथमोपचाराची माळ बनवली.
ही माळ घराबाहेर किंवा एखाद्या झाडावर टांगलेली असे.
म्हणजे जरी एखादे घर बंद असले तरी त्या पांथस्ताला हे प्रथमोपचार साहित्य उपलब्ध होईल.
आपल्याकडे विषारी सापांची संख्या तशी कमी म्हणजे ४च आहे.
त्या विषारी सर्पांमध्ये Neurotoxic आणि Hemotoxic अशी दोन प्रकारची विषे असतात, ज्यामुळे मृत्यू संभवतो. परंतु बरेच वेळा सापांची माहिती नसेल तर साप चावलेल्या व्यक्तीला आपल्याला चावलेला साप विषारीच आहे असे वाटत असते.
त्यासाठी अश्या माणसाला मिरची चावायला दिली जाते, कारण साप चावला की माणसाची संवेदना कमी कमी होत जाते. त्यात चवीची संवेदना आधी नष्ट होते.
तर ही मिरची चावल्यावर जरा त्याला त्यातला तिखटपणा जाणवला तर ती Neurotoxic विषबाधा नसते. असा हा एकदम सोपा आणि सुटसुटीत उपाय.
तसेच दुसरा भाग म्हणजे लिंबू
लिंबाचा रस उन्हाच्या बाधेवर गुणकारी असतो.
तसेच ही माळ एका अणकुचीदार तारेने टांगली जायची.
उद्देश असा की चालण्यात काटा घुसला तर तो काढण्यासाठी याचा सुई सारखा उपयोग होई.
तसेच लहान मुलाना हे मिरची, सुई अश्या गोष्टी घातक ठरू शकतील म्हणून दाराबाहेर किवा उंच फांद्यांवर हे टांगण्याची प्रथा सुरु झाली.
आता सगळीकडे तसे दळणवळण आणि आरोग्य सुविधा उपलब्ध आहेत.
तेव्हा आता या गोष्टीचा तसा उपयोग नाहीये.
तरी आपल्या दृष्टमाळा विकण्याचा धंदा अबाधित चालावा म्हणून काही लोक अजूनही हे विकतात.
मामुली किंमत असल्यामुळे आपणही या वस्तू अंधश्रद्धेच्या वाटेला जाऊन घेतो.
त्यामागच्या विज्ञानाचा विचारच करीत नाही ..
आता हे थांबवले पाहिजे कारण लिंबू मिरच्या आपल्या जेवणाच्या पानामधला महत्वाचा घटक आहे, म्हणून ही खाण्यासाठीच वापरली गेली पाहिजेत.
शेतक-यांचे श्रम असे रस्त्यात फेकून देणे थांबवायला हवे.
संदर्भ: प्रा. प्र. के. घाणेकर यांचे "डोळस भटकंती" हे पुस्तक.